ISSN: 0320-8095
ISSN: 0320-8095
En Ru
Хатра, Сасаниды и арабы: политическая история

Хатра, Сасаниды и арабы: политическая история

Статья на сайте ELibrary.ru

Поступила: 21.11.2022

Принята к публикации: 31.03.2023

Ключевые слова: Сасаниды; арабы; Хатра; Ардашир I Папакан

DOI: 10.55959/MSU0320-8095-13-67-1-1

Доступно в on-line версии с: 20.06.2023

Для цитирования статьи

Мишин Д. Е. Хатра, Сасаниды и арабы: политическая история // Вестник Московского университета. Серия 13. Востоковедение 2023. Т. 67. № 1. С. 3-17 https://doi.org/10.55959/MSU0320-8095-13-67-1-1.

Номер 1, 2023

Аннотация

Правители города Хатры (сев. Ирак) во II–III вв. именовались царями ʿrb; понятие ʿrb означало не арабов, а земли между Евфратом и Тигром. В этих землях жили и арабы; их историческая память сохранила воспоминания о пребывании там племен из объединения ḳuḍāʿa. Ход истории Хатры был во многом определен событиями 198 и 199 гг., когда римский император Септимий Север (193–211) дважды безуспешно осаждал ее. Видя в Риме угрозу, правители Хатры обратились за защитой к парфянским Аршакидам. Парфянский царь Вологез V (190/91–207) принял правителя Хатры под свое покровительство. Став вассалами Аршакидов, цари Хатры должны были помогать им в том числе и военной силой. Поэтому в 225 г. правитель Хатры участвовал на стороне парфян в борьбе против Сасанидов, которые в ответ приняли безуспешную попытку овладеть городом. После крушения Аршакидской державы правители Хатры стали союзниками Рима. В 240 г. Сасаниды предприняли поход против Хатры и захватили ее. В этом походе участвовал Шапур, сын основателя Сасанидской державы Ардашира I. Поскольку Шапур был тогда соправителем отца, в восточных источниках взятие Хатры часто представлено как свершение его царствования.

Литература

  1. Мишин Д.Е. Хосров I Ануширван (531–579), его эпоха и его жизнеописание и поучение в истории Мискавейха. М.: ИВ РАН, 2014.

  2. Шифман И.С. Северомесопотамский город Хатра // Вестник древней истории. 1985. № 2 (173). С. 29–51.

  3. Acta martyrum et sanctorum / Ed. P. Bédjan. T. IV. Parisiis, Lipsiae, 1894.

  4. Aggoula B. Inventaire des inscriptions hatréennes. Paris: Librairie orientaliste Paul Geuthner, 1991.

  5. Aggoula B. L’institution royale à Hatra // Syria. Tome 71, fascicule 1–2, 1994. P. 159–169.

  6. Altaweel M.R., Hauser S.R. Trade routes to Hatra according to evidence from ancient sources and modern satellite imagery // Baghdader Mitteilungen. Bd. 35 (2004). S. 59–86.

  7. Ammianus Marcellinus / Tr. J.C. Rolfe. Vol. II. L.: William Heinemann Ltd., Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1936.

  8. Andrae W. Hatra. II Teil. Leipzig, 1912.

  9. Annales quos scripsit ... at-Tabari / Ed. M.J. De Goeje et al. Prima series. II / Rec. J. Barth, Th. Nöldeke. Lugduni Batavorum, 1881–1882.

  10. Beyer K. Die aramäischen Inschriften aus Assur, Hatra und dem übrigen Ostmesopotamien. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1998.

  11. Birley A.R. Septimius Severus. The African Emperor. L., N.Y.: Routledge, 1999.

  12. Cameron H.R. Making Mesopotamia: geography and empire in a Romano-Iranian borderland. Leiden, Boston: Brill, 2019.

  13. Caquot A. Nouvelles inscriptions araméennes de Hatra (IV) // Syria. T. 32, fasc. 3–4, 1955. P. 261–272.

  14. Chronica minora. Pars I / Ed. I. Guidi. Parisiis, 1903.

  15. Chronicon anonymum pseudo-Dionysianum vulgo dictum. I / Ed. I.(J.)-B. Chabot. Parisiis: E Typographeo Reipublicae, 1927.

  16. Collection des historiens anciens et modernes de l’Arménie / Pub. V. Langlois. T. I. Paris, 1867.

  17. Der Kölner Mani-Kodex / Hrsg. und übers. L. Koenen, C. Römer. Wiesbaden: Springer Fachmedien, 1988.

  18. Dio’s Roman History / Tr. E. Cary. L.: William Heinemann, N.Y.: G.P. Putnam’s Sons, 1925 (Vol. VIII), 1927 (Vol. IX).

  19. Drijvers H.J.W. Hatra, Palmyra und Edessa. Die Städte der syrisch-mesopotamischen Wüste in politischer, kulturgerschichtlicher und religionsgeschichtliche Beleuchtung // Aufstieg und Niedergang der römischen Welt / Hrsg. H. Temporini, W. Haase. Berlin, N.Y.: Walter De Gruyter, 1977. S. 799–906.

  20. Eutychii Patriarchae Alexandrini Annales / Ed. L. Cheikho. Pars I. Beryti, Parisiis, 1906.

  21. Foietta E. Hatra. Il territorio e l’urbanistica. Oxford: Archaeopress, 2018.

  22. Foietta E. New Considerations and Data regarding the North Border of the Kingdom of Hatra (North Mesopotamia) during the 2nd and 3rd cent. AD // Thiasos. 2020, n. 9.1. P. 153–170.

  23. Hasebroek J. Untersuchungen zur Geschichte des Kaisers Septimius Severus. Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung, 1921.

  24. Hauser S.R. Hatra und das Königreich der Araber // Das Partherreich und seine Zeugnisse / Hrsg. J. Wiesenhöfer. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1998. S. 493–528.

  25. Hauser S.R. Where is the Man of Hadr who Once Built It and Taxed the Land between Tigris and Chaboras? On the Significance of the Final Siege of Hatra // Hatra. Politics, Culture and Religion between Parthia and Rome / Ed. L. Dirven. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2013. P. 119–139.

  26. Herodiani ab excessu Divi Marci libri octo / Ed. L. Mendelssohn. Lipsiae, 1883.

  27. Histoire des rois des Perses par Aboû Mansoûr ‛Abd al-Malik Ibn Mohammad Ibn Ismâ‛il al-Tha‛âlibî / Pub. et tr. H. Zotenberg. Paris, 1900.

  28. Historia ecclesiastica Zachariae Rhetori vulgo adscripta / Ed. E.W. Brooks. II. Parisiis: E Typographeo Reipublicae, 1921.

  29. Jakubiak K. The Last Days of Hatra. The Story Behind the City’s Downfall // Ad Fines Imperii Romani / Ed. A. Tomas. Warszawa: Instytut Archeologii UW, 2015. P. 469–475.

  30. al-Jubouri B.A. Nouvelles inscriptions de Hatra // Mesopotamia. XLV. 2010. P. 133–144.

  31. Le livre de la création et de l’histoire de Motahhar ben Ṭâhir el-Maqdisî / Pub. et tr. Cl. Huart. T. III. Paris, 1903.

  32. Maçoudi. Les prairies d’or. T. 2 / Texte et tr. C. Barbier de Meynard, [A.] Pavet de Courteille. Paris, 1863. T. 4 / Texte et tr. C. Barbier de Meynard. Paris, 1865.

  33. Maricq A. Classica et Orientalia // Syria. Vol. 34, no. 3 (1957). P. 288–305.

  34. Maricq A. Hatra de Sanatrouq // Syria. T. 32, fasc. 3–4, 1955. P. 273–288.

  35. Miller K. Itineraria romana. Stuttgart, 1916.

  36. Muǧmal at-tawārīḫ wa-’l-qiṣaṣ : eine persische Weltgeschichte aus dem 12. Jahrhundert / Hrsg. S. Najmabadi, S. Weber. Edingen-Neckarhausen: Deux Mondes, 2000.

  37. Oates D.A. Note on three Latin Inscriptions from Hatra // Sumer. Vol. XI. 1955. No. 1. P. 39–43.

  38. Pliny. Natural History / Tr. H. Rackham. Vol. II. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, L.: William Heinemann Ltd., 1961.

  39. Retsö J. The Arabs in Antiquity. L., N.Y.: RoutledgeCurzon, 2003.

  40. Safar F. The Lords and Kings of Hatra // Sumer. Vol. XXIX, 1973. P. 87–98.

  41. Segal J.B. Arabs at Hatra and the Vicinity: Marginalia on New Aramaic Texts // Journal of Semitic Studies. XXXI/I, Spring 1986. P. 57–80.

  42. Sommer M. Hatra — imperiale und regionale Herrschaft an der Steppengrenze // Klio. Bd. 85, 2003. S. 384–398.

  43. Stein A. The Ancient Trade Route Past Hatra and Its Roman Posts // Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. No. 4 (Oct., 1941). P. 299–316.

  44. Synodicon orientale / Ed. J.-B. Chabot. Paris, 1902.

  45. The Geography of Strabo / Tr. H.L. Jones. Vol. VII. L.: William Heinemann Ltd., N.Y.: G.P. Putnam’s Sons, 1930.

  46. Toynbee J.M.C. Two Male Portrait-Heads of Romans from Hatra // Sumer. Vol. XXVI. 1970. P. 231–236.

  47. Venco Ricciardi R. Hatra. Presentazione del sito // Topoi. Vol. 10/1. 2000. P. 87–110.

  48. Wiesenhöfer J. Die Anfänge sassanidischer Weltpolitik und der Untergang Hatras // Klio. Bd. 64 (2), 1982. S. 437–447.

  49. ал-Ах̮бāр ат̣-т̣ивāл. Таʼлӣф Абӣ Х̣анӣфа … ад-Дӣнаварӣ / Изд. ‘А. ‘Āмир. Каир: Визāрат ас̱-с̱ак̣āфа ва-л-иршāд ал-к̣аумӣ, ал-Идāра ал-‘āмма ли-с̱-с̱ак̣āфа, 1960.

  50. Китāб ал-булдāн. Таʼлӣф … Ибн ал-Фак̣ӣх / Изд. Й. ал-Хāдӣ. Бейрут: ʻĀлам ал-кутуб, 1996.

  51. ал-Ма‘āриф ли Ибн К̣утайба / Изд. С̱. ‘Укāша. Каир: Дāр ал-ма‘āриф, 1981.

  52. Му‘джам ал-булдāн ли … Йāк̣ӯт. Бейрут: Дāр С̣āдир, 1977.

  53. Нихāйат ал-араб фӣ ах̮бāр ал-фурс ва-л-‘араб / Изд. М.Т. Дāнишпэжӯх. Тегеран: Анджоман-и-āс̱āр ва мафāх̮ир-и-фархангӣ, 1996/97.

  54. Сафар Ф., Мус̣т̣афā М.А. ал-Х̣ад̣р мадӣнат аш-Шамс. Багдад: Визāрат ал-иʻлāм, Мудӣриййат ал-āс̱āр ал-ʻāмма, 1974.

  55. Сӣрат ан-Набӣ ли … Ибн Хишāм / Изд. М.Ф. ас-Саййид. Танта: Дāр ас̣-с̣ах̣āба ли-т-турāс̱ би-Т̣ант̣ā, 1995.

  56. аш-Шамс М.ʻА. ал-Х̣ад̣р ал-ʻĀс̣има ал-ʻарабиййа. Багдад: Визāрат ат-таʻлӣм ал-ʻāлӣ ва ал-бах̣с̱ ал-ʻилмӣ, Джāмиʻат Баг̣дāд, Марказ их̣йāʼ ат-турāс̱ ал-ʻилмӣ ал-ʻарабӣ, 1988.

  57. Шāх-нāмэ-йе-Фирдоусӣ / Изд. С. Нафӣсӣ. Тегеран: Берӯх̮ӣм, 1935.